NB. Th.S Chu Huy Phương

                                             Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Hưng Yên

Văn hóa là linh hồn của dân tộc, là nền tảng tinh thần của xã hội. Trong tiến trình phát triển và tái cấu trúc địa giới hành chính, văn học, nghệ thuật không chỉ phản ánh diện mạo lịch sử mà còn giữ vai trò kiến tạo, kết nối và định hình bản sắc cộng đồng. Sự hợp nhất hay mở rộng không gian hành chính để hình thành nên một "tỉnh Hưng Yên mới" đòi hỏi một sự gắn kết sâu sắc về mặt văn hóa - nơi hai dòng chảy di sản Hưng Yên và Thái Bình cùng hội tụ và hòa quyện.

Có ký ức được ghi trong sử sách, có ký ức nằm trong những tấm bia, sắc phong, đình, đền, chùa, thành quách; nhưng cũng có những ký ức không tồn tại trong những trang sử chính thống mà được truyền từ đời này sang đời khác qua câu ca dao, lời hát, câu chuyện dân gian, một tích chèo, một bài thơ, một bức tranh, một tấm ảnh hay đơn giản là lời kể của người già bên bếp lửa. Những ký ức ấy, qua thời gian, tạo thành căn tính văn hóa của một vùng đất.

Hưng Yên và Thái Bình là hai vùng đất có một lịch sử riêng, một diện mạo riêng nhưng cùng nằm trong không gian văn hóa đồng bằng sông Hồng. Đó là không gian của nền văn minh lúa nước, của làng xã, đình làng, lễ hội, dòng họ, gia đình, tín ngưỡng dân gian, những con sông và những cánh đồng. Trong không gian ấy, con người đã sáng tạo nên một kho tàng văn hóa đặc sắc, vừa mang tính địa phương vừa hòa vào dòng chảy chung của văn hóa dân tộc.

Hưng Yên nổi bật với truyền thống văn hiến, khoa bảng và thương cảng Phố Hiến - một không gian giao thương, giao lưu văn hóa từng giữ vị trí quan trọng ở Đàng Ngoài. Câu ca “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” không chỉ nói về sự phồn hoa của một đô thị cổ mà còn phản ánh ký ức về một vùng đất từng là nơi gặp gỡ của nhiều dòng người, nhiều nền văn hóa: Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Lan, Anh, Tây Ban Nha... Phố Hiến được đánh giá là một trong những đô thị cổ tiêu biểu của Việt Nam và là một biểu tượng quan trọng của văn hóa Hưng Yên.

Thái Bình lại nổi bật với diện mạo của một vùng đất được hình thành và mở rộng từ quá trình chinh phục đồng bằng, quai đê lấn biển, khai khẩn đất đai và xây dựng làng xã. Hình ảnh cánh đồng, hạt lúa, người nông dân, những làng chèo, những lễ hội và di tích như chùa Keo, đền Trần... trở thành những dấu hiệu nhận diện đặc sắc của vùng đất.

Nhưng sau khi Hưng Yên và Thái Bình hợp nhất, vấn đề đặt ra không đơn giản là làm thế nào để hai kho tàng văn hóa vào một không gian hành chính mới. Làm thế nào để những giá trị văn hóa của Hưng Yên và Thái Bình cùng hiện diện, cùng đối thoại, cùng bổ sung cho nhau và trở thành nguồn lực tinh thần của một tỉnh Hưng Yên mới? Đây chính là nơi văn học, nghệ thuật cần được nhìn nhận với một vai trò đặc biệt. Bởi một quyết định hành chính có thể xác lập một địa giới mới, nhưng một cộng đồng văn hóa không thể được tạo dựng chỉ bằng những đường ranh trên bản đồ. Nó phải được tạo dựng bằng sự nhận thức, sự đồng cảm, sự chia sẻ ký ức và trước hết là bằng tình yêu của con người đối với quê hương.

* Phố Hiến - Hưng Yên từ địa danh lịch sử đến biểu tượng văn hóa

Trong lịch sử, Phố Hiến từng là một thương cảng lớn, nơi giao thương và giao lưu giữa cư dân bản địa với nhiều cộng đồng, trong đó có thương nhân nước ngoài. Nhưng qua thời gian, Phố Hiến không chỉ còn là một địa danh lịch sử. Ở đó có niềm tự hào về sự phồn thịnh. Có ký ức về một vùng đất từng “trên bến dưới thuyền”. Có dấu vết của giao lưu Đông - Tây. Có những công trình kiến trúc, đình, đền, chùa, phố cổ. Và quan trọng hơn, có một quan niệm về con người: con người văn hiến nhưng không khép kín. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Hưng Yên mới.

Nếu nhìn Phố Hiến như một biểu tượng của giao lưu, thì Phố Hiến có thể trở thành một trong những hình ảnh mở đầu cho câu chuyện về Hưng Yên mới: một vùng đất biết giữ truyền thống nhưng không ngại hội nhập.

* Thái Bình - hình tượng của lao động và sức sống

Thái Bình từ lâu đã được biết đến như một vùng quê nông nghiệp, nơi con người phải đối diện với những thử thách của thiên nhiên, từ nước lũ, đê điều đến quá trình khai phá đồng bằng và lấn biển. Qua nhiều thế hệ, người nông dân không chỉ “sống trên đất” mà còn làm ra đất bằng sức lao động của mình. Đó là một đặc điểm rất quan trọng để hiểu hình tượng con người Thái Bình. Cánh đồng trong nghệ thuật không chỉ là màu xanh của lúa. Đó là ký ức của bàn tay, là mồ hôi, là những mùa vụ, là tiếng gọi nhau trên đồng, là những người mẹ cúi xuống nhổ mạ còn người cha trở về sau một ngày cày cấy.

Trong thế kỷ XX, cánh đồng ấy còn gắn với ký ức chiến tranh, với những người ra trận, những người ở lại và những làng quê chịu đựng mất mát để đất nước được hòa bình. Bởi vậy, hình tượng “đất” Thái Bình luôn có chiều sâu của lao động, cộng đồng và sức chịu đựng.

Và trong hành trình ấy, văn học, nghệ thuật cần được đặt ở vị trí xứng đáng: không chỉ là người ghi chép ký ức của quê hương, mà còn là người đánh thức những giá trị tinh thần để quê hương Hưng Yên bước vào tương lai tươi sáng.