Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp từng viết: “Sống dễ lắm! Cứ nhìn vào mắt bọn trẻ con mà sống”. Đó không chỉ là một lời nhắn nhủ về phẩm tính trẻ thơ mà còn là chìa khóa để bước vào thế giới sáng tác của nhà thơ Lê Hồng Thiện - người dành trọn hơn nửa thế kỷ để lắng nghe trẻ, viết cùng trẻ và viết như một đứa trẻ. Với ông, sống và viết cho thiếu nhi không phải là một cuộc chơi, mà là một sứ mệnh, một hành trình lặng lẽ, bền bỉ và trong lành như mạch nước ngầm nuôi những mầm xanh.

   “Mặt trời trong quả” ( NXB Văn học 2024) là tập thơ thứ 14 trong  hành trình 17 tập sách của ông. Ở đó, trẻ thơ được mời bước vào một thế giới lung linh cổ tích, nơi gió biết thì thầm, mưa biết làm xiếc, nắng biết múa trên tay và mặt trời thì ẩn mình trong những trái dưa hấu đỏ mọng. Mỗi bài thơ là một “quả ngọt”, một mảnh vườn nhỏ của tâm hồn, nơi mọi sự vật đều có linh hồn và biết nói cười chuyện trò, khám phá cùng trẻ.

   Vẻ đẹp lớn nhất của “Mặt trời trong quả”, là khả năng kiến tạo một thế giới tràn ngập ánh sáng thắp dưới đôi mắt  trong trẻo, tinh khôi và ngộ nghĩnh của trẻ . Ít có tập thơ thiếu nhi nào khai thác “ánh sáng” mạnh mẽ  như vậy. Nhưng ánh sáng ở đây không chỉ là hình ảnh cảm tính, nó là ẩn dụ tri thức, hạnh phúc, hi vọng và sự sống : mặt trời trốn trong cát trắng, trong hạt sương, trong giọt mưa, trong trái dưa hấu, trong giấc ngủ của thiên nhiên, trong đôi mắt hiếu kì của trẻ.

   Trong bài “Hạt cát – hạt sương”, ánh sáng hiện lên qua cái nhìn của trẻ – trong trẻo đến mức khiến người lớn phải lặng đi:

Mặt trời trên cỏ lăn tăn
Mặt trời trên cát trắng ngần thủy tinh.

                       (Hạt cát - hạt sương)

    Điều đặc biệt, câu thơ không tả mặt trời, mà tả cách mặt trời hiện diện, lưu trú trên trái đất này. Trẻ con nhìn hạt sương, hạt cát để thấy mặt trời trời vỡ ra thành vô vàn đốm sáng nhỏ lấp lánh. Đó là cái nhìn ngược chiều người lớn. Từ cỏ đến cát, từ mềm đến cứng, từ xanh đến trắng – độ chuyển sắc vi diệu chỉ con mắt trẻ thơ mới nắm bắt được. Cách “nhân đôi” mặt trời ấy vừa độc đáo, kỳ ảo, vừa ngộ nghĩnh đáng yêu; bộc lộ năng lực quan sát, sự tinh tế nhạy cảm của người viết - “nhìn thấy điều kỳ diệu trong cái bình thường” bằng lối tư duy trực cảm giàu liên tưởng những rung động sâu xa, bình dị và rất… đời. Nhận xét của nhà thơ Trần Đăng Khoa về thi lão Lê Hồng Thiện vì thế trở nên đặc biệt xác đáng: “ông có một cái đầu bạc trắng của tiên ông, sự từng trải của một người già, nhưng đôi mắt lại trong veo của một đứa trẻ lẫm chẫm nhìn thế giới rộng lớn.”

     Ở “Mặt trời trong quả”, ta thấy mặt trời bé lại thành “trái bưởi”, “hạt mưa” và khoảnh khắc bé thấy hai mặt trời khi mẹ bổ đôi quả dưa hấu chính là đỉnh điểm của tinh thần tập thơ:

Mẹ bổ đôi dưa hấu
Bé thấy hai mặt trời.

     Mặt trời trốn trong quả - như tuyên ngôn nghệ thuât thẩm mỹ: thế giới rực rỡ, đẹp đẽ hơn hơn khi nhìn bằng mắt trẻ. Ẩn sau hình ảnh dễ thương đó là niệm vui hạnh phúc giản dị: trong tay mẹ, mọi điều bình thường đều trở nên tươi đẹp và tràn đầy sự sống.

      Từ quan sát mặt trời bé đặt câu hỏi: Mặt trời ngủ ở đâu? tò mò đúng kiểu trẻ con làm thế giới nhỏ bé bỗng trở nên vô cùng rộng lớn tuyệt vời. Mặt trời ngủ ở đâu – câu hỏi hồn nhiên đầy triết luận, khiến người đọc vừa mỉm cười vừa suy ngẫm:

Giường nào mà chịu được
Nóng hơn lửa thêm dầu

               (Mặt trời ngủ ở đâu)

   Sự ngây thơ hài hước, thông minh của trẻ khiến bài thơ bật lên như một câu đố vui. Chỉ một câu trả lời đơn giản đã biến bài thơ thành một trò chơi trí tuệ nhỏ, cả trẻ con lẫn người lớn đều thích thú. Và chỉ nhà thơ thực sự hiểu trẻ mới chạm được vào phát hiện độc đáo “hóm mà sâu”, dễ thương trong từng câu chữ như vậy.

   Thơ thiếu nhi thường vận dụng những thủ pháp nhân hoá, so sánh, miêu tả, để hoa, gió, mưa, cỏ cây, chim muông… sinh động, gần gũi như những người bạn nhỏ hiền lành, dễ mến. Trong thơ Lê Hồng Thiện, thủ pháp này được vận dụng linh hoạt nên mềm mại và tinh tế, đủ để đánh thức cảm xúc nơi người đọc:

Hình như gió sợ hương bay
Gió im không nỡ lung lay hoa mềm

    Gió được nhân hóa thành một người bạn vụng về, do dự “gió sợ”, “gió không nỡ”, rồi “ngủ êm đềm cùng hoa” một sự hòa hợp, dịu dàng, ấm áp, yên bình. Trẻ em thường nhận thức thế giới bằng cảm giác và trải nghiệm hơn là bằng lý trí; và nhà thơ đã mượn chính lối tư duy ấy để dựng hình ảnh. Cách nhân hóa ấy gợi nhớ đến chất thơ của Võ Quảng trong Quả tim đường, nơi những con vật, dòng sông, ngọn gió đều mang trái tim yêu thương của trẻ nhỏ. Nhưng ở Lê Hồng Thiện, thiên nhiên còn mềm hơn, mỏng hơn tựa hơi thở của chính tuổi thơ.

     Bé “nhìn gió” bằng cảm giác, bằng trực giác cụ thể vừa hồn nhiên, và chính sự quan sát ấy đã biến thế giới bỗng trở nên lạ lẫm, có hình có khối, tinh khiết và sống động đầy sắc màu, gió hiện lên “trong hơn cả thủy tinh, mỏng manh hơn cả nước” .Thủ pháp so sánh kép cho thấy tác giả nắm rất rõ cách trẻ em không cần lý thuyết khí động học để hiểu gió; chúng hiểu bằng cách mô tả tưởng nghịch lí nhưng chính xác đến bất ngờ. Nhà thơ khơi dậy, đánh thức một năng lực đặc biệt của trẻ nhìn thấy điều người lớn quên nhìn. Lê Hồng Thiện đã bước vào tâm lý trẻ như một người bạn, một người “nghe” trẻ trước khi “viết” cho trẻ.

    Thế giới trong Mặt trời trong quả không phải thế giới người lớn kể lại cho trẻ em, mà là thế giới trẻ em tự nhìn, tự đặt tên, tự tưởng tượng, nhà thơ chỉ là người nâng hộ giấc mơ ấy bằng câu thơ ví von, so sánh bất ngờ, độc đáo giàu liên tưởng thị giác. Không chỉ có gió, mà tiếng ve, mưa, nắng, trăng – cả thiên nhiên bước vào sân chơi ấy :

Tiếng ve chở nắng sang sông

Nhuộm màu lúa chín cánh đồng vàng hoe

Tiếng ve trộn nắng trưa hè

Tấu lên bản nhạc say mê không lời

                                 (Tiếng ve)

    Tiếng ve không đơn thuần là âm thanh mùa hè, mà là người “chở nắng sang sông”, là họa sĩ “nhuộm lúa chín vàng hoe”, là nhạc công “tấu bản nhạc say mê không lời”. Và trong thơ Lê Hồng Thiện, sắc màu và âm nhạc hòa quyện, tạo nên một mùa hè có thể “sờ” được bằng tay, “ôm” được bằng mắt nhìn.   

   Lê Hồng Thiện có một khả năng biến mọi sự vật quanh trẻ thành người “bạn đồng hành”  phiêu lưu cùng trẻ. Đó là cách ông tạo hình tượng gắn liền trực giác với trí tưởng tượng thuần khiết của thiếu nhi mọi sự vật biết cử động, biết chơi, biết suy nghĩ: gió và hoa biết thương nhau, mưa biết làm xiếc, nắng múa trên tay, gió tập uốn dẻo, bọ ngựa là hiệp sĩ “đeo gươm … đi đánh giặc”. Đặc biệt trăng giống một chiếc đèn, một so sánh vừa quen thuộc, vừa gần gũi mới lạ:

“Đèn trăng thắp ở trên mây
Giống như trái bưởi trên cây chín vàng”

    Hình ảnh “đèn trăng” dịu dàng thắp sáng như hơi thở của trời đêm, soi tỏa cả khu vườn tuổi thơ. Không bóng đèn, không công tắc, không sợ gió tắt… đèn trăng thức cùng Cuội học bài. Nhà thơ Dương Kì Anh từng nói: “Nhiều nhà thơ viết về trăng, về chú Cuội nhưng hình ảnh trăng làm đèn cho chú Cuội học bài thì giờ tôi mới gặp trong thơ Lê Hồng Thiện”.

       Thơ Lê Hồng Thiện mang vẻ đẹp ngộ nghĩnh mà thông minh; trong những câu chữ tưởng như hồn nhiên ấy luôn gửi gắm thông điệp nhẹ nhàng, sâu sắc về lòng nhân ái biết chia sẻ, biết quan tâm, biết yêu thương ….mọi người. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trong bài viết “ Có một cậu bé mang tên Lê Hồng Thiện” cho rằng “Thơ thiếu nhi của ông dựng lên một thế giới tràn ngập vẻ đẹp thiên nhiên, tràn ngập niềm yêu thương con người”. Nhờ vậy, thơ ông không chỉ đem lại niềm vui trong trẻo mà gieo vào lòng trẻ những hạt mầm thiện lành, tự nhiên không hề gượng gạo hay khô cứng. Trong nhiều bài thơ của tập, tác giả kín đáo cài vào những bài học nhỏ mà thấm, không răn dạy mà để trẻ tự “ngộ” ra. Ông để thiên nhiên tự kể bài học: loài tầm gửi không chăm rễ, không hoa, tự chuốc lấy hậu quả.

Xấu mày xấu mặt lạ chưa
Đất trời trừng phạt không mùa đậu hoa

                                    ( Tầm gửi)

    Tầm gửi “sống nhờ ăn bám như loài sâu kia” gợi lên lối sống ký sinh, yếu đuối và thiếu tự lập hút nhựa từ thân cây khác, nên mãi mãi không lớn nổi. Hình ảnh ấy như một lời nhắc nhở, cảnh tỉnh thẳng thắn: lối sống dựa dẫm không chỉ làm con người mất phẩm giá mà còn khiến họ trở nên xấu xí trong mắt mọi người. Tác giả khẳng định quy luật nghiêm khắc của tự nhiên và cuộc sống: kẻ lười biếng, sống bám víu sẽ không bao giờ nở được những “bông hoa” của thành quả, sáng tạo hay giá trị riêng. Người lớn đọc thấy đạo đức; trẻ con đọc thấy… công bằng. Đó là bài học về lao động , tự lập và niềm tự trọng xây dựng niềm tin và giá trị sống trong cuộc đời.

Cõng hương đi mách bảo
Chia thơm khắp đó đây

                                   (Nhờ gió)

     Một triết lí rất trẻ: đẹp là để sẻ chia. Gió không chỉ mang hương đi, mà là “mách bảo”- một từ rất đáng yêu, như thể hương hoa trở thành một điều bí mật dễ thương mà gió muốn thì thầm với cả thế gian.

      Ở “Nhiều chân ít chân”, bài thơ khẽ đặt vào tim trẻ bài học về tư duy: đi nhanh hay chậm không nằm ở dáng vẻ bên ngoài mà ở “cái đầu” – một cách khẳng định giản dị rằng trí tuệ, chất lượng quan trọng hơn số lượng. Còn trong Nghe kể chuyện cây, mọi triết lí lại được kể bằng… nụ cười; những câu như “Đắng cay, chua chát ngọt lành chung mâm” gieo vào trẻ một nhận thức: cuộc sống có vui - buồn, đắng - ngọt, chua - cay đều cùng hiện diện, cùng “ngồi chung mâm” để tạo nên hương vị trọn vẹn nên chúng ta cần biết chấp nhận, sẻ chia và trân trọng - dù thuận lợi, sung sướng hạnh phúc hay khó khăn, gian khổ bất trắc. Không dạy dỗ, không áp đặt, không rao giảng; những điều tử tế ấy được thả vào tâm hồn trẻ để chúng lớn lên tử tế và mạnh mẽ.

    Và cũng với tinh thần ấy, bài Trang sách chân trời mang đến một bài học về khởi đầu học vấn thật đẹp.

Mỗi trang sách em đọc

Là một trang cuộc đời

                 (Trang sách chân trời).

      Hai câu thơ nhắc trẻ hiểu rằng tri thức trong mỗi trang sách chính là con đường dẫn mình bước vào những chân trời mới cuộc đời mới tươi sáng, vững vàng hơn. Và vì thế, mỗi trang sách là một bước trưởng thành thầm lặng nhưng bền bỉ. Tri thức trong sách khi được tiếp nhận sẽ trở thành trải nghiệm, mở rộng tầm nhìn và bồi đắp nhân cách, là hành trình khai sáng cho con người. Hình ảnh đẹp, giản dị, ý nghĩa khôn cùng. Bài học đến một cách nhẹ nhàng bằng hình ảnh và cảm nhận, đúng như vốn ngôn ngữ, tư duy của trẻ.Tập thơ vì thế tạo điểm sự cân bằng hiếm thây giữa hồn nhiên và dễ thương – triết lí và thẩm mỹ, một sự cân bằng mà không phải tác giả thiếu nhi nào cũng chạm tới. Chính sự dung hợp ấy đã làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của thơ Lê Hồng Thiện, giúp thơ ông bước ra khỏi giới hạn tuổi tác và trở thành người bạn tinh thần của nhiều thế hệ độc giả, dù tác giả đã bước sang tuổi “ngoài tám mươi”.

      Tập thơ “Mặt trời trong quả” kiến tạo lên một thế giới từng thuộc về chúng ta, đầy nắng, đầy gió, đầy yêu thương, và đầy phép màu. Vì thế nó là một tập thơ đẹp, đẹp ở hình ảnh, đẹp ở sự hồn nhiên, đẹp ở cái nhân văn tinh sạch. Đọc xong, ta như muốn quay lại tuổi thơ, muốn đặt tay hứng một hạt nắng, muốn nhìn gió uốn dẻo sau vườn, muốn tìm xem có bao nhiêu “mặt trời” đang trốn trong mỗi quả dưa hấu. Thơ của Lê Hồng Thiện nhắc ta nhớ rằng: tuổi thơ không mất đi, chỉ cần một câu thơ đẹp là có thể bừng sáng trở lại.

   Và “Mặt trời trong quả” chính là nốt thơ dài, ngân lên bằng nắng, bằng gió, bằng tiếng ve, ngân lên từ trái tim của một người lớn vẫn kiên trì giữ lại cho mình một bầu trời trẻ nhỏ.

                                                                     Khương Thị Mến